حنفیه  

«واحفظوا ایمانکم»

الحمدلله رب العالمین والصلاه والسلام علی سیدالمرسلین وعلی آله صحبه اجمعین

قسم یعنی به کلام خود قدرت و اعتبار دادن است.

قسم از لحاظ احکام 3 گونه است :1- غموس 2- لغو 3 – منعقد

1– غموس : کسی به انجام یا ترک فعلی در زمان گذشته یا حال به دروغ یا عمداً قسم می خورد که به آن غموس گویند.غموس در لغت به معنی در گناه فرو رفتن است.

قال علیه الصلاه والسلام:«الیمین الغموس تدع الدیار بلاقع» (اخرجه البخاری)

وقال علیه الصلاه والسلام:«من حلف کاذبا ادخله الله النار» هر کس به دروغ قسم بخورد خداوند او را وارد جهنم می کند- قال رسول الله صلی الله علیه وسلم «خمس من الکبائر لا کفارة فیهن: الاشراک بالله ،قتل النفس بغیر الحق ، عقوق الوالدین و الفرار عن الزحف و الیمین الفاجرة» پنچ چیز از گناهان کبیره است: شرک به خدا، ناحق کسی را کشتن، عاق والدین، فرار از جنگ و قسم دروغ.

2- قسم لغو: کسی به انجام یا ترک فعلی در زمان گذشته به گمان اینکه حق است قسم می خورد اما گمان او خطا بوده که این نوع قسم را لغو گویند و امید است که خداوند او را عفو کند.قال الله تعالی «لا یواخذکم الله باللغو فی ایمانکم» خداوند شما را دربارۀ قسم های بیهوده مواخذه نمی کند.

3- قسم منعقد: قسمی است که بر انجام یا ترک فعلی به زمان آینده خورده می شود.فقط در این نوع قسم کفارت است.قال الله تعالی «ولکن یواخذکم بما عقدتم الایمان» ولی درباره قسم های پخته شما را مواخذه می کند.

در این نوع قسم اگر فردی بصورت عمد یا سهو یا اجبار قسم خورد و حانث گردید (چه بصورت عمد یا سهو یا اجبار) کفارت وجود دارد. حانث شدن فقط با فعل خود قسم خورنده است چه به اجبار یا عمدا. مثلا شخصی قسم می خورد که آب نخورد اگر کسی به اجبار آب را در دهان قسم خورنده ریخت حانث نمی شود اما اگر به قسم خورنده اجبار کردند که آب بخورد و شخص با دست خود آب خورد حانث می شود.

قال رسول الله صلی الله علیه وسلم :« ثلاث جدهن جد و هزلهن جد : النکاح ، الطلاق و الیمین » سه چیز است که جدی آن جدی و شوخی آن نیزجدی است: نکاح، طلاق، قسم .

و کفارت آن طعام دادن ده مسکین (مصرف زکات) است بصورت فطره ویا لباس پوشانیدن ده مسکین بصورت کامل.البته اگر کامل هم نبود و قیمت آن به مقدار فطره می رسید هم جائز است و اگر پول طعام دادن ده مسکین را در وقت اداء کفارت نداشت می تواند 3 روز پشت سرهم روزه بگیرد.

توجه: اگر در وسط این 3 روز پول برای مقدار اداء طعام به دستش آمد روزه به جای کفارت جائز نبوده و باید طعام دهد و نیز اگر پول داشت و فراموش کرده بود و روزه گرفت و بعداً یادش آمد ،باید طعام دهد و روزه برای کفارت نبوده و نفل است.

قال الله تعالی: «فکفارته عشره مساکین من اوسط ما تطعمون اهلیکم او کسوتهم او تحریر رقبه فمن لم یجید فصیام ثلثه ایام ذلک کفاره ایمانکم اذا حلفتم»(سوره مائده)

لذا کفارۀ آن طعام دادن به ده مسکین است از طعام های متوسط خانواده شما یا لباس پوشانیدن به آنان، یا آزاد کردن برده. پس اگر کسی هیچ کدام را نتوانست پس سه روز روزه بگیرد این است کفاره قسم های شما وقتی که قسم خوردید.  

قسم با یکی از اسماء خداوند (اسماء الحسنی) درست است یا با یکی از صفت های خداوند که در عرف با آن قسم خورده       می شود.قسم خوردن بغیر نام الله جائز نمی باشد و شخص گنهکار شده وآن قسم اعتبار ندارد قال رسول الله صلی الله علیه وسلم «لاتحلفوا بابائکم من کان حالفا فلیحلف بالله اولیصمت» به پدران خود قسم نخورید کسی که می خواهد قسم یاد کند به نام خدا قسم کند یا خاموش باشد و قال رسول الله صلی الله علیه وسلم «من حلف بغیرالله فقد اشرک» هر کسی به غیراز خدا قسم یاد کند او مشرک است.

اگر کسی بگوید قسم می خورم یا شهادت می دهم اگر چه نام الله را نیاورد باز هم قسم است و نیز اگر بگوید، اگر فلان کار را انجام داده باشم یا دهم کافرم یا اگر فلان کار را انجام دهم از قرآن وپیامبر بری هستم، با این الفاظ هم قسم بسته می شود.

اما سوال اینجاست که آیا فرد کافر می شود یا نه؟ جواب: اگر گوینده جاهل بوده واعتقاد کند که با این عمل کافر می شود، کافر می شود والا کافر نمی شود.اگر کافر هم نشود عمل پسندیده ای نیست.

مسئله: آیا قسم به قرآن (یعنی بگوید به قرآن قسم می خورم) درست است؟ چون قرآن از صفات باری تعالی است (کلام خداوند) ودر عرف هم به آن قسم خورده می شود قسم درست است.

مسئله: کسی که می گوید خدا شاهد است یا خدا می داند فلان کار را انجام می دهم یا انجام نداده ام این گونه نیز قسم است واین در عرف ما زیاد اتفاق می افتد.

توجه: در بین اقوام ترکمن این قول شایع شده که کسی برای امری شاهد می شود و می گوید من شهادت می دهم ولی قسم     نمی خورم واین فکر اشتباه است چنانچه گفتیم لفظ شهادت می دهم خود قسم است و اگر چه نام مبارک الله برده نمی شود.

اگر کسی به معصیتی قسم خورد (مثلا قسم خورد که با فلان شخص صحبت نخواهم کرد) باید که قسم خود را بشکند و کفارت بدهد.

رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «اذا حلفت علی یمین فرایت غیرها خیرا منها فکفر عن یمینک آت الذی هو خیر» هر گاه بر چیزی قسم خوردی وخلاف آنرا بهتر دانستی پس از قسم کفاره بده وآن کار را انجام بده.

رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: گناه آنکه برای اجرای قسم در خانواده لج و اصرار کند بیشتر است از اینکه قسم را بشکند و کفارت بدهد.

بسا اوقات یکی بر چیزی قسم می خورد سپس اجرای آن قسم بر او یا بر مردم سنگین قرار می گیرد ونیز اجرای آن به مصلحت نمی باشد پس در این صورت کفارت مشروع گردیده تا اینگونه مشقت ها را به پایان برساند.

در قسم نیت مستحلف معتبر است نه حالف:

رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «یمینک علی ما یصدقک علیه صاحبک» قسم ات همان است که طرف، تو را بر آن تصدیق نماید.

مثلا گاهی کسی برای گرفتن مال مسلمانی تدبیری به کار می برد که در قسم تاویل بکار می برد، مثلا بگوید قسم به خدا از مال تو در دستم هیچ چیز نیست،هدفش این است که اکنون در دستم نیست اگر چه در تصرف و قبضه ام می باشد،اگر کسی این کار  را حلال دانسته انجام دهد،ظالم گردیده و غموس است.

اگر کسی در قسم انشاءالله بگوید حانث نمی شود. قال رسول الله صلی الله علیه وسلم «من حلف قال انشاء الله لم یحنث» کسی قسم یاد کرد ودر آن گفت انشاءالله حانث نمی شود.

ا گر کسی مباحی را بر خود حرام کند قسم است، مثلا کسی می گوید خوردن چای بر من حرام باشد،قسم شده و اگر چای بخورد حانث می شود و باید کفارت دهد،که در این صورت حانث شدن بهتر است.

قال الله تعالی «قد فرض الله لکم تحله ایمانکم» (سوره مائده) خداوند بر شما از قسم رها شدن و کفاره دادن را مشروع گردانید.

مسئله: اگر کسی به صورت عادت و بر زمان گذشته زیاد قسم خورد مکروه است.

قال رسول الله صلی الله علیه وسلم «الحلف منفعه للسلغه ممحقه للبرکه والربح»(رواه البخاری ومسلم) سوگند موجب رواج کالا واز بین رفتن برکت است.

منابع: 1- شرح الوقایع   2- ردالمحتار    3- صحیح البخاری     4- حجه الله البالغه

                                                                                                         ملا حبیب ایگدری (عفی عنه)